(ÖZEL HABER) – Yol tabelalarında, adreslerde ve günlük konuşmalarda sürekli kullandığımız ilçe isimleri nereden geliyor? Uşak Haber Gazetesi olarak Banaz, Eşme, Ulubey, Sivaslı ve Karahallı adlarının izini resmî kurumların tarihçe sayfalarında ve akademik çalışmalarda sürdük. Kaynaklarda bazı isimler eski yerleşim adlarıyla açıklanırken, bazıları halk arasında aktarılan kuruluş hikâyelerine dayanıyor. Bir adın yüzyıllar önce belgelerde geçmesi, kelimenin hangi dilden ve nasıl türediğini tek başına kanıtlamıyor.
Banaz: Eski Kayıtlarda da Aynı Ad Var
Banaz İlçe Millî Eğitim Müdürlüğünün tarihçe sayfasında, antik dönemde Banaz Ovası’nı oluşturan bölgenin “Panasion” olarak bilindiği belirtiliyor. Ancak bu bilgi, Panasion kelimesinin hangi aşamalardan geçerek Banaz’a dönüştüğünü tek başına ortaya koymuyor. Bu nedenle iki ad arasında kesin bir dilsel dönüşüm kurmak yerine, bölgenin eski adı olarak aktarmak gerekiyor. Banaz adının Osmanlı kayıtlarındaki varlığı ise daha somut biçimde takip edilebiliyor. Mustafa Murat Öntuğ’un “Osmanlıdan Cumhuriyete Banaz” başlıklı çalışmasında, 1530 tarihli tahrir defterinde yerleşimin “nefs-i Banaz tâbî-i Uşak” şeklinde geçtiği aktarılıyor. Kayıt, Banaz adının yaklaşık beş yüzyıl önce de kullanıldığını gösteriyor.
Eşme: İlçenin Adı Eşmeli Aşiretiyle İlişkilendiriliyor
Eşme Kaymakamlığının tarihçesinde, ilçeye adını veren topluluk olarak Eşmeli aşireti gösteriliyor. Yörük-Türkmen yerleşim geçmişi içerisinde ele alınan bu anlatıda, aşiretin Horasan’dan geldiği bilgisi ise kesin bir göç kaydı olarak değil, geçmişten aktarılan bir kabul olarak yer alıyor. Eşme’nin isim hikâyesinde dikkat çeken bir başka ayrıntı da ilçe merkezinin değişmesi. Kaymakamlığın aktardığına göre ilk merkez Takmak’tı. Eşme adı, Takmak ve çevresindeki yerleşimleri kapsayan ortak bir ad olarak kullanılıyordu. İlçe merkezi, 26 Mart 1934’te kaymakamlığın taşınmasıyla Elvanlar’a nakledildi. Böylece Eşme adı, bugün bildiğimiz ilçe merkezinde yaşamayı sürdürdü.
Ulubey: Ulugöbek ve Göbek’ten Bugüne
Ulubey’in geçmişinde bugünkünden farklı adlar bulunuyor. Uşak İl Kültür ve Turizm Müdürlüğünün tanıtım sayfasında, yerleşimin eski adının Ulugöbek olduğu ve Cumhuriyet döneminde Ulubey adını aldığı belirtiliyor. “Ulubey’deki Osmanlı Dönemi Çeşmeleri” başlıklı akademik çalışmada da yerleşimin Osmanlı kayıtlarında Kiçi-Göbek, Ulugöbek, Göbek ve Ulubey adlarıyla geçtiği aktarılıyor. Bu kayıtlar, ilçenin adlandırılmasının tek bir biçimle sınırlı kalmadığını ortaya koyuyor. Ulubey Kaymakamlığının tarihçesinde ise “Göbek” adı, yerleşimin merkezi bir noktada bulunmasıyla açıklanıyor. Bu açıklama, kaymakamlığın yerel tarih anlatımı olarak değerlendirilmeli; adın bütün tarihi biçimlerini açıklayan kesin bir etimolojiyle karıştırılmamalı.
Sivaslı: Sebaste Bağlantısı Akademik Çalışmalarda Yer Alıyor
Sivaslı’nın adı için akademik kaynaklarda öne çıkan açıklama, yakınındaki Sebaste Antik Kenti’ne dayanıyor. “Dünden Bugüne Sivaslı İlçesinde Nüfus Artışı” başlıklı çalışmada, bugünkü Sivaslı adının Sebaste kelimesinin Türkçeleşmiş biçimi olduğunun düşünüldüğü belirtiliyor. Çalışma, bu değerlendirmede Nezih Fıratlı’nın Uşak-Selçikler kazıları ve çevre araştırmalarına ilişkin yayınına atıf yapıyor.
Kültür ve Turizm Bakanlığının Kültür Portalı’nda da Sebaste’nin Sivaslı ilçe merkezinin yaklaşık iki kilometre güneybatısında bulunduğu ve Roma İmparatoru Augustus döneminde kurulduğu bilgisi yer alıyor. Dolayısıyla Sivaslı adını açıklarken, yalnızca bugünkü Sivas iliyle olan ses benzerliğine dayanmak yerine ilçenin hemen yakınındaki antik yerleşimi dikkate almak gerekiyor.
Karahallı: Kara Halil Anlatısı Bir Rivayet Olarak Aktarılıyor
Karahallı Kaymakamlığının tarihçe sayfası, ilçenin kuruluş tarihinin tam olarak bilinmediğini belirterek isim hikayesini halk arasındaki yaygın anlatı üzerinden açıklıyor. Bu anlatıya göre yerleşimi Kara Halil adlı bir aşiret reisi kurdu. Kara Halil’in yerleştiği köyün adı zamanla Karahallı’ya dönüştü. Aynı hikâyede Garip Hasan ile Karbasan, Karabedir ile Bedirler, Deli Hıdır ile Delihıdırlı adları arasında da bağlantı kuruluyor.
