Bir kağnı, Anadolu kadınları, geleneksel kıyafetler, bayraklar ve “Cumhuriyeti biz böyle kazandık” yazısı… Cumhuriyet’in ilanının 10. yıl dönümünde Uşak’ta çekilen fotoğraf, dönemin insanlarını ve Millî Mücadele’nin izlerini aynı karede buluşturuyor. Uşak’ın ilk fotoğrafçılarından Hüsnü Kâzım Özler’in kaydettiği bu tarihi an, “Uşak’ta Kayıp Bir Karenin İzinde: Cumhuriyeti Biz Böyle Kazandık” belgeseline konu oldu. Çalışma, fotoğraftaki insanları ve kutlama atmosferini anlatırken karenin tam olarak nerede çekildiği sorusunun da peşine düşüyor.
Cumhuriyet’in 10. yılında Uşak
Uşak Belediyesi Kent Tarihi Müzesi Sorumlusu Arkeolog Cengiz Doğan’ın anlatımına göre 29 Ekim 1933’te kentte Cumhuriyet’in 10. yılı coşkuyla kutlandı. Cumhuriyet’in ilk yıllarında resmi bayram törenleri, hükûmet binası ve askeri kışlanın bulunduğu Nuri Şeker Caddesi üzerinde gerçekleştiriliyordu. O gün de törene katılan grupların altından geçmesi için bir tak kurulmuştu. Doğan, bu takın bugün Nuri Şeker heykelinin bulunduğu alanda yer aldığını aktardı. Geçiş töreninin ardından katılımcılar, kentin “Yazı” olarak bilinen geniş açık alanında bir araya geldi. Tarihe geçen fotoğraf da bu buluşmada çekildi.
Bir bayram hatırasından fazlası
Kent Tarihi Müzesi’nin 2 numaralı vitrininde yer alan fotoğraf; dönemin kıyafetlerini, davulcularını, kağnılarını ve Cumhuriyet Bayramı kutlamalarını bugüne taşıyor. Doğan, karedeki ayrıntıların Milli Mücadele’nin cephe gerisindeki yükünü de anlattığını belirtiyor. Kadınların ellerindeki top mermileri, fotoğrafın merkezindeki kağnı ve bazı katılımcıların yakalarındaki İstiklal Madalyaları bu anlatımda öne çıkıyor. Bu yönüyle fotoğraf, erken Cumhuriyet döneminin toplumsal hayatını ve Anadolu’da bayramların nasıl yaşandığını gösteren tarihi bir belge niteliği taşıyor.
Hüsnü Kazım Özler’in ölümsüzleştirdiği an
Tarihi kareyi çeken Hüsnü Kâzım Özler, Doğan’ın aktardığı bilgilere göre fotoğrafçılığı Hamza Rüstem’in yanında öğrendi. Uşak’ta resmî kurumların fotoğraflarını da çeken Özler, Cumhuriyet’in 10. yıl kutlamasında bir araya gelen insanları aynı karede buluşturdu. Doğan, fotoğrafta dönemin Uşak Belediye Başkanı Orhan Kamil Kabalak’ın da bulunduğunu belirtti. Kabalak’ın Kuvayı Milliye’ye desteği nedeniyle Yunanistan’da iki yıl esir tutulduğunu ve İstiklal Madalyası ile ödüllendirildiğini anlattı. Karede yer alan İsmail Sofoğlu’nun da Uşak’taki Millî Mücadele’ye önemli katkılar sunan isimlerden biri olduğunu ifade etti.
Arşivlerden sokaklara uzanan araştırma
Belgeselin odağında, fotoğrafın çekildiği yeri belirlemek için yürütülen araştırma da bulunuyor. Arşiv belgeleri, aile anlatıları, eski şehir görüntüleri ve saha incelemeleri çalışmanın kaynaklarını oluşturuyor. Araştırmada fotoğrafın Yazı mevkii ve Gazi Mektebi’nin, bugünkü adıyla Gazi Mustafa Kemal İlkokulu’nun bulunduğu çevreyle ilişkisi incelendi. Arazi gözlemleri ve drone görüntüleri, tarihi fotoğraftaki ayrıntılarla karşılaştırıldı. Doğan, Alp Arslan Dur ile yaklaşık beş yıl boyunca farklı açılardan görüntüler üzerinde çalıştıklarını, yüksek binalardan ve üst geçitlerden çevreyi gözlemlediklerini anlattı.
Küçük bir tepecik belirleyici oldu
Fotoğrafın çekildiği noktayı bulmada en önemli ipucu, arka plandaki dağ siluetiydi. Doğan’ın anlatımına göre Elma Dağı’nın görünümü araştırmaya yön verdi. Ancak kesin konumu belirlemelerini sağlayan ayrıntı, dağın önünde görünen küçük tepecik oldu. Bağbaşı köyü çevresindeki bu yükseltinin Elma Dağı ile oluşturduğu açı ve derinlik, farklı noktalardan çekilen görüntülerle karşılaştırıldı. Drone çekimleriyle elde edilen görüntüler, tarihi kareyle örtüşen noktanın belirlenmesinde önemli rol oynadı.
Eski valilik binasının arkasındaki nokta
Cengiz Doğan, araştırma sonucunda fotoğrafın eski valilik binasının arkasında, Gazi Okulu ve tarihi Antepli Medresesi yakınındaki alanda çekildiğini belirlediklerini açıkladı. Bulguların Uşak Üniversitesi Coğrafya Bölümünden Prof. Dr. Selahattin Polat tarafından da incelendiğini aktaran Doğan, konum ve görüntü analizinin ulaştıkları noktayı doğruladığını söyledi. Doğan’ın verdiği bilgiye göre fotoğraf, 29 Ekim 1933 günü saat 10.00 ile 12.00 arasında bu alanda çekildi.
Belgesel, şehrin hafızasını görünür kılıyor
Yönetmenliğini Alp Arslan Dur’un üstlendiği, anlatımını Cengiz Doğan’ın yaptığı belgesel, tarihi bir fotoğrafın arkasındaki şehri ve insanları yeniden keşfetmeyi amaçlıyor. Doğan, fotoğrafta yer alan kişilerin hayatlarını, Anadolu kadınlarının hikayelerini ve aynı kutlamalarda çekilen diğer kareleri de yeni çalışmalarla anlatmayı sürdüreceklerini belirtti. “Cumhuriyeti Biz Böyle Kazandık”, bir bayram gününün görüntüsünü korurken Uşak’ın sokaklarında, eski yapılarında ve kent belleğinde yaşamaya devam eden geçmişe de kapı aralıyor.
