Uşak’ın eğitim tarihine ışık tutan 108 yıllık kayıtlar, bugünün okul sıralarından oldukça farklı bir tablo ortaya koyuyor. Osmanlı Devleti Maarif Nezareti’nin 1917-1918 öğretim yılı teftişleri kapsamında hazırlanan raporda, Uşak merkez ve çevresindeki okullar tek tek ele alındı. Uşak Belediyesi Kültür ve Sosyal İşler Müdürlüğü Kent Belleği Projesi Sorumlusu Ömer Aşcı’nın aktardığı bilgilere göre rapor, Uşak Kazası Tedrisat-ı İptidai Müfettişi Ahmet Kemal Efendi tarafından 16 Haziran 1918’de hazırlandı.
Uşak Merkezde Kız ve Erkekler İçin 5 Devlet Okulu
1918’de Uşak merkezde Reşadiye İnas ve Necm-i Edeb İnas adlı iki kız okulu ile Murad-ı Evvel Numune, Osman Gazi ve Gülistan-ı Marifet adlı üç erkek okulu bulunuyordu. Kentte ayrıca bir ana mektebi, Gülşen-i İrfan ve Eytam-ı Esnaf adlı özel okullar ile Rum ve Ermeni okulları vardı. Karahallı, Ulubey, Banaz ve Sivaslı nahiyelerinde de ilkokullar faaliyet gösteriyordu. Ancak Birinci Dünya Savaşı ve seferberliğin etkisi eğitimde açıkça hissediliyordu. Öğretmen bulunamadığı için Sivaslı, Karahallı, Banaz, Oturak-ı Kebir, Bozkuş ve Fazıl Ahmet Paşa gibi yerlerde bazı okullar kapalıydı.
Sınıflarda Soba, Harita ve Yazı Tahtası Vardı
Dönemin öne çıkan okullarından Murad-ı Evvel Numune Mektebi, kiralanan iki katlı ahşap bir evde eğitim veriyordu. 1918’de okulda 45 sıra, 9 yazı tahtası, 5 soba, 8 harita ve çeşitli eğitim araçları bulunuyordu. Okul Müdürü Osman Efendi, teftişte öğrencilerin terbiyesi, okulun temizliği ve ders verme yöntemiyle olumlu değerlendirildi. Ancak savaş öğretmen kadrosunu da vurmuştu. 1917’de yaklaşık 9 kişiden oluşan kadro, 1918’de 6 kişiye kadar düştü. Osman Gazi Mektebi de kiralık ahşap bir binadaydı. İki öğretmenin görev yaptığı okulda öğretmen eksikliği nedeniyle özellikle resim ve el işleri derslerinde sorun yaşanıyordu.
Aybey’de Dersleri Hapishanenin Sesi Bölüyordu
Rapordaki en ilginç ayrıntılardan biri Aybey Mahallesi’ndeki Gülistan-ı Marifet Mektebi’ne ait.
1909’da özel okul olarak açılan ve daha sonra devlet okuluna dönüşen mektebin bahçesi bulunmuyordu. Öğrenciler teneffüslerini binanın arkasındaki meydanlıkta geçiriyordu. Okulun hapishaneye çok yakın olması ise ayrı bir sorun oluşturuyordu. Rapora göre tutukluların bağırıp çağırmaları ders düzenini bozuyor, bu nedenle okulun başka bir binaya taşınması gündeme geliyordu.
Uşak’ta Anaokulunun Geçmişi 1915’e Uzanıyor
Belgeler, Uşak’ta okul öncesi eğitimin geçmişinin de bir asrı aştığını gösteriyor. Kentin ilk ana mektebi 1915’in sonlarında açıldı. 1916-1917 döneminde 140 kayıtlı öğrenci bulunmasına rağmen düzenli devam edenlerin sayısı 30-40 civarındaydı. Daha sonra göreve başlayan Fatma Güzide Hanım’ın çalışmalarıyla öğrenci sayısının birkaç ay içinde 75-80’e ulaştığı kayıtlara geçti. Reşadiye İnas ve Necm-i Edeb İnas mekteplerinde ise kız öğrenciler kadın öğretmenlerden eğitim alıyordu. Reşadiye İnas Mektebi’nin demirbaşları arasında bir piyanonun bulunması da döneme ilişkin dikkat çekici ayrıntılardan biri.
Fakir ve Yetim Çocuklar İçin Özel Okul
Karaağaç Mahallesi’nde 1909’da açılan Eytam-ı Esnaf Mektebi, esnafın yetimleri ile fakir ve kimsesiz çocukların eğitim görmesi amacıyla kurulmuştu. Başlangıçta Berber Bekir Usta’nın evinde faaliyet
gösteren okulun binası daha sonra Terakki-i Maarif Cemiyeti’ne bağışlandı. Beş dersliği bulunan yapı, teftiş raporunda Uşak’taki en iyi okul binalarından biri olarak değerlendirildi.
1901’de Ahmet Tahir Efendi tarafından kurulan Gülşen-i İrfan Mektebi ise yenilikçi eğitim anlayışı ve karma eğitim uygulamasıyla Uşak’ın eğitim tarihinde ayrı bir yer edindi. Savaş yıllarında öğretmenlerin askere alınması ve binanın savaştan dönen askerlerin bakımına ayrılması nedeniyle okul kapalı kaldı.
Salgın Hastalık Eğitime Ara Verdirdi
Uşak’taki okulları yalnızca savaş şartları etkilemedi. Teftiş kayıtlarında bulaşıcı hastalık nedeniyle eğitime yaklaşık bir ay ara verildiği ve ders programının kısaltılarak tamamlandığı bilgisi de yer aldı.
Kentteki Rum ve Ermeni okulları da dönemin eğitim yapısının parçaları arasındaydı. Rum Mektebi’nde kız ve erkek öğrenciler birlikte eğitim görürken Türkçe ve tarih dersleri de okutuluyordu. Ermeni Mektebi ise savaş döneminde maddi sıkıntılar ve öğretmen yetersizliği nedeniyle eğitime devam etmekte zorlanıyordu.
108 Yıl Önce Uşak’ta Eğitimin İki Büyük Sorunu
16 Haziran 1918 tarihli raporun ortaya koyduğu tabloya göre Uşak eğitimindeki en önemli sorunların başında öğretmen ve uygun okul binası eksikliği geliyordu. Bir yanda savaş nedeniyle öğretmensiz kalıp kapanan okullar, diğer yanda kiralık evlerde eğitim gören çocuklar vardı. Buna rağmen kız okulları, ana mektebi, özel okullar ve karma eğitim girişimleri, Uşak’ta Cumhuriyet öncesinde de hareketli bir eğitim hayatının bulunduğunu gösteriyor. Ömer Aşcı’nın aktardığı tarihi kayıtlar, bugün binlerce öğrencinin eğitim gördüğü Uşak’ın okul hafızasının 100 yılı aşan pek bilinmeyen bir dönemini yeniden gün yüzüne çıkarıyor.
